ЖЕРГІЛІКТІ ҚАРЖЫ, БЮДЖЕТІНІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ - Экономика - Рефераты на казахском языке - REFIK - Все для учебы!
Главная | Регистрация | Вход
Қазақша рефераттар
Меню
ІЗДЕY
Теги

Главная » Статьи » Экономика

ЖЕРГІЛІКТІ ҚАРЖЫ, БЮДЖЕТІНІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ
1. ЖЕРГІЛІКТІ ҚАРЖЫ, БЮДЖЕТІНІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ
1.1 Жергілікті қаржының мәні мен маңызы
1.2 Жергілікті бюджеттердің мәні, кірістері мен шығыстары
1.3 Жергілікті бюджет жобасын әзірлеу
2. ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІҢ КІРІСІ МЕН ШЫҒЫСЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ
2.1 Жергілікті бюджеттің кірістерін талдау
2.2 Жергілікті бюджеттің шығыстарын талдау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ
Еліміз егемендік алып, іргелі елдермен ұлы көшке ілескеніне саусақпен санарлықтай жылдар өтсе де, осы аз мерзімнің ішінде ғасырға татырлық игі өзгерістер болды. Еліміздің егемендік алу сәті нарықтық экономикаға тұспа-тұс келіп, халық арасында «нарық қарық қыла ма ?!»-деген мысқыл мәтел де пайда болды. Әйтсе де бүгінгі күні бәріміз де нарықтық экономиканы мойындап, оның өмір талабынан туындап отырғанына көзіміз жетті. Нарықтық экономика жағдайларында халықтың әлеуметтік тұрмыс жағдайы, шаруашылық көрсетуші субъектілердің әлеуметтік дамуы мемлекеттің қолында болып отыр. Осы орайда жергілікті қаржының атқаратын рөлі мен маңызы ерекше. Қазақстан Республикасында экономикалық қатнастарды орталықсыздандыру мемлекеттің жалпы экономикалық саясатын жүзеге асыруда аймақтардың дербестігі мен рөлін арттырып отыр. Жергілікті қаржы органы қызметінің аясы кеңейе түсуде, олар әлеуметтік-экономикалық сипаттағы проблемаларын шешуге едәуір дербестікке ие бола бастады. Жергілікті өзін-өзі басқару органына мемлекеттің әлеуметтік бағдарламаларын жүзеге асыру жөнінде оларға маңызды міндеттер жүктелген. Халыққа қызмет көрсету жөніндегі шараларды қаржыландыру негізінен жергілікті қаржы органдары есебінен жүзеге асырылады. Жергілікті қаржының бүкіл теориялық аспектілерін шешіп алуға, елдің бюджет құрлысының мемлекеттік құрлысқа нақты сәйкестігіне байланысты болып келеді. Жергілікті қаржыда билік пен басқарудың жергілікті органдарының сан қырлы қызметінің қаржы базасы болып табылатын жергілікті бюджеттерге маңызды рөл беріледі.
Жергілікті бюджет-бұл меншікті салықтан алынған табысты аумақтық тұрғыда қайта бөлуге мүмкіндік жасайтын және билік пен басқарудың жергілікті органдардың қаржы базасын жасауды қамтамасыз ететін экономикалық қатнастардың жиынтығы болып табылады. Нарықтық қатнастар, жергілікті басқару органдарын реформалау жергілікті бюджеттің кіріс көздерінің толық қалыптасуына әсер етіп отыр. Содай-ақ жергілікті бюджеттің проблемасы олардың меншігін құрайтын шаруашылық салалары бюджеттерді қалыптастыруға кіріс бермек түгіл залалды болып табылады және жергілікті бюджеттің қаражаттарын едәуір бөлігін жеп қоятындығында болып отыр. Осылайша жергілікті деңгейдегі қаражат түсімдері мен жұмсалымының құрамы мен құрылымы әкімшілік-аумақтық бірлктердің әлеуметтік-экономикалық даму дәрежесін анықтайды.
Осылайша, қазіргі таңда жергілікті бюджеттердің кірістерін толыққанды қамтамасыз ету және оларды өзекті бағыттарда жұмсау қоғамның әлеуметтік жағдайын арттырудың бірден-бір көзі болып отыр. Сонымен қатар еліміздің кең-байтақ территориясының аймақтық ерекшеліктеріне байланысты бюджет қаражаттары алуан түрлі көлемде болып келеді. Сол себепті әр аймақтың бюджеттік кірістері мен шығыстарын талдау және қажетті шаралар қолдану көкейтесті мәселелердің бірі болып табылады және осы дипломдық жұмыс бүгінгі таңдағы өзекті тақырыпқа жазғанымды анықтап береді.

1. ЖЕРГІЛІКТІ ҚАРЖЫ, БЮДЖЕТІНІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ
1.1 Жергілікті қаржының мәні мен маңызы
Жергілікті қаржы-қоғамдық өнімнің ақша нысанындағы бір бөлігін жергілікті басқару органдары өздеріне артылған функцияларға сәйкес жасау, бөлу, пайдалану процесіндегі қаржы қатынастарының жүйесі. Жергілікті қаржы мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Ол жергілікті бюджеттерді, арнаулы бюджеттен тыс қорларды және басқарудың жергілікті органдарының қарамағындағы шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысын қамтиды. Жергілікті қаржы отандық экономика үшін біршама жаңа ұғым. Бүкіл жергілікті бюджеттер елдің мемлекеттік бюджетінің бірыңғай жүйесіне кірістірілген 1938 жылдан бастап жергілікті қаржы дербес категория ретінде өзінің өмір сүруін тоқтатқан болатын.
«Қаржы технологизмінің» тұғырнамасы мынаған сүйенеді: бюджет үрдісін регламенттеу, бюджет саласындағы институттардың өзара іс-қимылының тәртібін анықтау үрдісі, олардың билік өкілеттілігін үйлестіруі және жауапкершілігі болып табылады. Жергілікті қаржы ресурстарын жұмсау бағыттары мен нақты «ойын шарты» негізіндегі тиімді іс-әрекетінің стартегиясына жатқызуға болады. Қазақстан Республикасының бюджет кодексі өз күшіне енгеннен бері ретке келтіру жүзеге асырылып, мемлекеттік қаржы жүйесінде оң үрдістерге қол жеткізілді.
Жергілікті қаржының рөлі, оның құрылымы мен бағыты бүтіндей билік пен басқарудың жергілікті органдарына жүктелінген функциялардың сипатымен, сондай-ақ мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылысымен және оның саяси-экономикалық бағыттылығымен анықталады.
Жалпы жергілікті қаржының жай-күйі әрқашанда, біріншіден, елдің жалпы экономикалық жағдайына, екіншіден, тиісті аумақтардың экономикалық әлуетіне, үшіншіден, билік пен басқарудың жергілікті органдарының құқығы мен міндеттерін белгілі бір дәрежеде реттеп отыратын мемлекеттік заңдардың деңгейіне, төртіншіден, биліктің жергілікті органдары құзырының дәрежесіне байланысты болады.
Бұл тарауда жергілікті каржының басты буындарының бірі-жергілікті бюджеттер егжей-тегжейлі қаралады, ал басқа буындарды-жергілікті шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылары (корпорациялық қаржылар), сондай-ақ бюджеттен тыс қорлар жалпы ұлттық шаруашылықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілері мен мемлекеттің бюджеттен тыс қорларына тән біркелкі белгілері мен қасиеттері бар функционалдық жағынан бір тектес ұғымдар ретінде тиісті тарауларында қаралған.
Өркениетті батыс елдеріңде жергілікті қаржы мемлекеттің қаржы ресурстарын қалыптастыру мен пайдалану үрдісінде едәуір рөл атқарады. Оның үстіне жергілікті бюджеттердің айтарлықтай дербестігі болады және батыс елдерінде олар мемлекеттік бюджеттің жалпы жүйесіне кірмейді.
Қазақстан Республикасының экономикасы дамуының қазіргі кезеңінде реформа ауыртпалығының салмағы шаруашылық жүргізудің аймақтық деңгейіне ауысып отыр, осыған орай басқарудың жергілікті органдарына үлкен өкілеттік беріліп, олардың жауапкершілігі арта түсуде. Білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы бағдарламаларға, қамсыздандыру жөніндегі іс-шараларды және атаулы әлеуметтік көмекке жұмсалынатын шығындардың көбі оларды қаржыландырудың жаңа тәртібіне сәйкес жергілікті бюджеттерге жүктеліп отыр. Сонымен бірге бюджеттерде соңғы кездерде бюджет бөлінісі және әлеуметтік жеңілдіктердің орнына қаржылай жәрдемақы сияқты жаңа ұғымдар өзінің көрінісін тапқан.
"Бюджеттік бөлініс" салықтар мен алымдардың әртүрлі деңгейдегі бюджеттерге түсуін нақты шектеумен ерекшеленеді. Атап айтқанда корпорациялық табыс салығы түгелдей республикалық бюджетке, ал акциздер, жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы мен әлеуметтік. салық жергілікті бюджетке қалдырылды. Бұл әкімдердің жергілікті қазынаны толтыруға, әлеуметтік мәселелерді шешуге деген ынтасын арттыруға септігін тигізері сөзсіз. Сонымен қатар қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем, табиғатты қорғау туралы заңдарды бұзғаны үшін алынатын айыппұлдар республикалық және жергілікті бюджеттер арасында тепе-тең бөлінетін болды.
1994 жылға дейін Қазақстанда 3045 жергілікті бюджеттер болған еді; 1994 жылдың басынан жүргізілген бюджет жүйесін орталықтандыруға байланысты 2500 жергілікті бюджеттер-селолық, поселкелік, ауылдық бюджеттер жойылды. Осының нәтижесінде бюджет жүйесіне түсетін қаражаттарды орталықтаңдырудың дәрежесі едәуір бәсеңсіді.

.

1.2 Жергілікті бюджеттердің мәні, кірістері мен шығыстары

Жергілікті бюджет-бұл ұлттық табысты аумақтық тұрғыда қайта бөлуге мүмкіндік жасайтын және билік пен басқарудың жергілікті органдарының қаржы базасын жасауды қамтамасыз ететін экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Жергілікті ақшалай қаражаттарының орталықтандырылмаған қорын жасаумен және пайдаланумен байланысты бюджеттің қызметі айрықша экономикалық формалар арқылы-бюдежеттің кірістері мен шығыстары арқылы атқарылады. Олар құндық бөліністің жеке кезеңдерін көрсетеді. Екі категория да объективті және бюджет секілді өздерінің арнайы қоғамдық міндеттері бар: кірістер жергілікті бюджетке қажетті қаражатпен қамтамасыз етсе, шығыстар тиісті әлеуметтік қамсыздандыруға бөледі. Кірістер мен шығыстардың құрамымен құралы өзіөзі басқаратын органдармен нақты әлеуметтік-экономикалық, тарихи жағдайда жүзеге асыратын бюджет және салық саясатын іске асыру бағыттарына байланысты. Соның өзінде жергілікті кірістерді қалыптастырып, шығындарды жұмсаудың нақты жағдайға сәйкес формалары мен әдістерін пайдаланады. Жергілікті бюджеттің меншік түсім көздері болып табылатын, меншікті салықтар немесе төлемдер болып табылады. Кірістер мен шығыстардың тәптіштелген тізімі мен топтамасы бюджет жіктемесінен айқындалады. Бюджет-жіктемесі бұл жергілікті қаржы органдарының бүкіл бюджеттік қызметінің негізін қалайтын бюджеттің кірістері мен шығыстарының жүйеленген экономикалық топтамасы. Бюджет жіктемесі экономикалық және әлеуметтік дамудың жоспарлары, болжамдары және бағдарламалары мен байланысты қамтамасыз етеді. Бюджет жіктемесінің бөлім, парагрф, тарау және баптары болады.
Бюджет процесін қарастырғанда, жергілікті органның қаржыландырудың экономикалық нысандарын оңтайлы іріктеу туралы сауалдың алатын орыны ерекше. Оның шешімі бюджетті қалыптастырудың пәтуа үрдісін өтеп алуға берілген. Бюджет туралы заңды дайындау және қарау, бекіту үрдісі, сонымен қатар оны атқару мен атқарылуын бақылау үрдісі процедураның басты мәселесі. Соңғы он жылдықта қазақстандық бюджет саласының дамуы, экономикалық және әлеуметтік негізделген құрлымымен және жергілікті шығыстар көлемімен қажетті нәтижеге қойған жоқ. Негізгі себептерінің бірі ретінде қолданыстағы бюджеттік процедураның әлі де жетілмегенін айта кеткен жөн. «Бюджеттік технологизм» тұғырнамасында процедура мәселесін заңмен реттеу барысында негізгі критерий ретінде бюджеттік процедураның тиімділігін және айқындығын пайдалану маңызды болып табылады. Бұл байланыста бюджет туралы заң жобасын төрт рет қараудан гөрі бір рет бюджет заңын қабылдау өзекті болып саналады, ол үкіметтін экономикалық саясатының сенімді ұйғарымы болады. Мұнда бюджет үрдісіне қатысушыларға қажетті ақпаратты қатамасыз ету сауала туындайды. Қажетті ақпараттың әртүрлі бюджет процедурасының шешіміне әсер ететін дәрежесін есепке ала отырып, бюджет туралы заң жобасымен бір уақытта енгізілген материалдар мен құжаттар тізімдемесін қалыптастыратын амалды өзгерту керек. Бұл бюджеттің мақсаттық параметірін әзірлеуге мүмкіндік береді, яғни оның басымдығын анықтауға және бюджеттің атқарылуын бақылау жүйесін жетілдіруге мүмкіндік туғызады.
Бюджетті атқару стадиясы, бюджетті дайындау, қарау және бекіту кезеңдеріне қарағанда, ұзақ уақыт аралығын алады-бір сөзбен айтқанда қаржы жылын. Тағайындалған көлеммен салыстырғанда, бюджеттік қаржыландыру көлемін өзгерту бойынша шешім құжаттық рәсімдеуді және мемлекеттік қаржы бақылау органдарына айтуды қажет етпейді, бұл бақылау процедурасының тиімділігін төмендетеді. Бюджеттік тағайындау өзгергенде, заңмен бекітілген шарттарды сақтамау, бюджеттің орындалуы туралы есеп беруді қабылдамау үшін негіз болмайды. Осымен қатар, атқарушы өкіметке мемлекеттік қаржыларды заңды түрде еркін иеленуге мүмкіншілік туады. Бюджеттік қатынастардағы әртүрлі субъектілердің-атқарушы өкімет пен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттігі туралы мәселенің реттелмегені бюджеттің атқарылуы кезінде күрделі ауыртпалық болып табылады. Бұл мәселе менің ойымша, жалпы бюджет үрдісін оңтайландыру негізінде шкшілуі керек. Мысалы, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың елеулі ауытқуы кезінде болжамданатын параметрлерден бірқатар істерді алдын-ала қарастыру керек.
Жергілікті бюджеттерді қалыптастыру мен пайдалану өндіріс пен айырбасқа қатысушылар арасындағы, атап айтқанда: кәсіпорындар мен мемлекет арасындағы, меншіктің барлық нысандарындағы макроэкономиканың өндірістік және өндірістік емес салаларының кәсіпорындары, ұйымдары мен мекемелері арасындағы, бюджет жүйесінің буындары арасындағы, мемлекет пен халық арасындағы қоғамдық өнім құнының қозғалысын білдіреді.
Жергілікті бюджеттердің экономикалық мәні олардың мынадай арналымында көрінеді;
билік пен басқарудың жергілікті органдарының ақша қорларын қалыптастыру;
бұл қорларды жергілікті деңгейдегі инфрақұрылым салалары мен халықтың арасында қайта бөлу.
Жергілікті бюджеттер билік пен басқарудың жергілікті оргаңдарының сан қырлы қызметінің негізгі қаржы базасы бола отырып, олардың экономикалық дербестігін нығайтады, шаруашылық қызметін жандандырады, ведомствоға қарасты аумақтарда оларға инфрақұрылымды дамытуға, аумақтың экономикалық әлуетін кеңейтуге, қаржы ресурстарының резервтерін ашып, пайдалануға мүмкіндік жасайды.
Қазақстан Республикасының жергілікті бюджетінің құрамы облыстық бюджеттерді, қалалардың (аудандық маңызы бар қалаларды қоспағанда) және аудандардың (қалалардағы аудандарды қоспағанда) бюджеттерін қамтиды. Қазіргі кезде Қазақстандағы бюджеттер кірістері мен шығыстары бойынша мемлекеттік қаражаттары көлемінің 50% аралығын құрайды. Олар бюджеттің құрамды бөлігі болып есептелмейді, республикалық бюджетпен бірге қоғамның мемлекеттік бюджетінің жиынтығын құрайды.
Қазақстан Республикасында жергілікті бюджеттер коммуналдық заңды тұлғаларға бекітілген; мүлікпен және әкімшілік-аумақтық бірліктің меншігіндегі өзге де мүлікпен бірге әкімшілік-аумақтық экономикалық және қаржылық негізін құрайды; түсімдер мен бюджет тапшылығын (профицитін пайдалану) қаржылаңдыру есебінен қалыптасатын, Конституциямен, заңдармен және Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкіметінің актілерімен жүктелген міндеттерді жүзеге асыру үшін жергілікті атқарушы органдар белгілейтін жергілікті бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған тиісті маслихаттың шешімімен бекітілген әкімшілік-аумақтық бірліктердің ақша қорлары болып табылады. Нарықтық қатынастар, басқарудың жергілікті органдарын реформалау жергілікті бюджеттердің кіріс көздерінің қалыптасуына әсер етіп отыр.
Қаржыларды орталық бюджетке шоғырландыру, барлық деңгейлер бюджеттері арасында қарсы қаржылық ағындардың болуы, жергілікті бюджеттердің меншікті кірістері деңгейінің төмендегі-осылардың барлығы жергілікті билік органдарын халықтың өмірлік маңызды проблемаларын шешу мүмкіндігінен айырады, сонымен қатар сәйкес аумақтарда тиімді салықтық-бюджеттік саясатты жүргізуге кедергі жасайды .Бюджеттік жүйе деңгейлері бойынша салық әулетін таратуды үйлестіру сияқты бюджетаралық қатынастардың маңызды сұрағы әлі шешілген жоқ. Аймақаралық деңгейде, бюджетаралық реттеудің тиімсіз әдістерін қолдану, аймақтардың өздерінің салықтық түсімдерін жоғарлатуға мүддесіздігімен шартталады. Салықтардың жиналу деңгейінің төмендегі жергілікті бюджеттердің трансферттердегі қажеттілігін жоғарлатады және оның тапшылығының өсуіне әкеледі. Аймақтардың өз күштерімен тапшылықты қысқартуға тырысуы меншікті кіріс жетіспеушілігімен сипатталады. Біздің елімізде мемлекеттік және жеке меншікке негізделген нарықтық экономика түбегейлі қалыптасып келе жатыр. Сол нарық қатынастарының барлығы есеппен жүретінін көріп те, естіп те жүрміз. Осы маңызды істі қолға алып жетілдіру, басшы және мамандардың жауапкершілігін арттыру мақсатында Елбасымыздың бірнеше аса құнды заң күші бар Жарғылықтары шықты. Осы Жарғылықтарға орай, еліміздің экономикасы дамып келе жатқаны сөзсіз бәрімізге мәлім деп айтсам артық емес.
Ал осы дамудың қазіргі кезеңінде Қазақстан Республикасының жергілікті бюджеттері кірістерінің негізін аумақтағы шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халықтың салықтық түсімдері (82.4 пайызды құрап отыр (1.-кестені қараңыз).
Кесте 1.
Қазақстан Республикасы жергілікті бюджетінің кірісі мен шығысының атқарылуы.*

Түсімдердің санаты және шығыстардың функционалдық топтары Сомасы, млрд теңге Үлес салмағы, %
Түсімдер
Кірістер
Салықтық түсімдер 393,4
339,7
322,4 100,0
86,3
82,0
Салыққа жатпайтын түсідер
Капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістер 3,6
3,7 3,5
0,9
Алынған ресми трансферттер (гранттар )
Бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеу 48,1

5,6 12,2

1,4
Шығыстар және кредит беру
Шығыстар
Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер көрсету
Қорғаныс
Қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік
Білім беру
Денсаулық сақтау
Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік көмек
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық
Мәдениет, спорт, туризм және ақпарат кеңістігі
Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау
Өнеркәсіп және құрылыс
Көлік және байланыс
Басқадай шығыстар
Борышқа қызмет көрсету
Ресми трансферттер
Кредит беру
Бюджет тапшылығы (профициті)
Тапшылықты қаржыландыру (профицитті пайдалану) 393,8
382,6
15,2
5,7
14,3
86,5
48,4

30,6
30,4
12,2

3,3
1,0
18,2
31,6
0,1
84,1
11,2
-422

422
97,7
3,9
1,5
3,7
22,0
12,3

7,8
7,7
3,1

0,8
0,2
4,6
8,0
0,0
21,5
2,0

Ақпарат көзі: 2011 жылғы Қазақстан Республикасы жергілікті бюджеттің атқарылу құрлымымының орындалуы жәйлі мәліметтерден алынған .

Түсімдердің екінші көзі республикалық бюджттен берілетін трансферттер болып табылады. Әйтсе де, орта есеппен, олар түсімдердің 14% құрғанымен, бірқатар субвенциялық облыстардың бюджеттерінде әлеуметтік-экономикалық қажеттіктерді қаржыландырудың қолайлы деңгейіне жету үшін меншікті салықтық және басқа түсімдердің жетіспейтіндігінен бұл түсім көзі 50 пайызға дейін барады. Бұл мұндай облыстардың салық базасының нашарлығымен байланысты. Бұл жағдайда республикалық бюджет арқылы бюджеттік алымдар мен субвенциялар тетігінің көмегімен түсімдерді қайта бөлу проблемасы көкейтесті болып табылады, яғни бұл тетік объективті негізделген жетілдіруді қажет етеді.
Жергілікті бюджеттердің проблемасы сондай-ақ олардың меншігін құрайтын шаруашылық салалары (тұрғын үй шаруашылығы, мәдениет және шығармашылық мекемелері, коммуналдық инфрақұрылым-су құбыры, көлік, тазалау службасы және басқалары) бюджеттерді қалыптастыруға кіріс бермек түгіл залалды болып табылады және жергілікті бюджеттер қаражаттарының едәуір бөлігін жеп қоятындығында болып отыр. Меншікті республикалық және коммуналдық етіп бөлген кезде биліктің жергілікті органдарының басқаруына залалды кәсіпорындар немесе шамалы кіріс әкелетіндері берілді.
Жергілікті бюджеттердің шығыстарында әлеуметтік инфрақұры-лымдарды-білім беруді, денсаулық сақтауды, халықты әлеуметтік қорғауды қаржыландыру (45,4%), экономикалық салалардан-көлік және байланысқа жұмсалған шығыстар басым болып отыр,
Қорғанысқа жұмсалатын шығыстардың функционалдық тобы азаматтық қорғаныс (төтенше оқиғалар кезінде) пен әскери комисариаттардың шығындарын қаржыландыруды білдіреді.
Жеке функционалдық топтар бойынша мемлекеттік бюджет шығыстарындағы жергілікгі бюджеттер шығыстарының үлесіне келсек, онда әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымды қаржыландыру бағыттары бойынша ол басым орын алады, мысалы:
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық-7,7%;
денсаулық сақтау-12,3%;
білім беру-22,0%;
мәдениет, спорт, ақпаратгық кеңістік-3,1%;
көлік және байланыс-4,6%;
Басқа топтар бойынша да шығыстардың көлемі айтарлықтай жоғары:
жалпы экономиканы қаржыландыру-8,0%;
басқару (жалпысипаттағы мемлекеттік қызметтер көрсету)-3,9% ;
қоғамдық тәртіп сақтау және қауіпсіздік-3,5%.
Жергілікті атқарушы органдар тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктердің бюджетін бірыңғай бюджеттік жоспарлау негізінде әзірлеп, дербес атқарады. Жергілікті атқарушы органдар тиісті қаржы жылына арналған бюджетті және өткен қаржы жылында тиісті жергілікті бюджеттің атқарылуы туралы есепті қарап, бекітеді.
Жергілікті атқарушы органдардың заңды және жеке тұлғаларының сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінен (республикалық бюджеттен кредит алу жолымең) үкіметпен келісілген аймақтық инвестициялық бағдарламаларды қаржыландыру үшін қарыз қаражаттарын алуға құқығы бар. Қарыз алу жергілікті аткарушы оргаңдардың бағалы қағаздарын шығару немесе қарыз алу нысанында жүзеге асырылады; олардың тәртібін Үкімет анықтайды.
Бюджеттік бағдарламаларға кірістірілетін мемлекеттік мекемелер шығыстарының сметаларын жергілікті атқарушы органдардың қаржылық рұхсаттарына сәйкес осы мекемелердің басшылары атқарады.
Қандайда болмасын мемлекеттің салық жүйесі негізінен екі қызмет атқарады. Біріншісі фискалды қызмет болса, екішісі реттеуші қызмет атқарады. Фискалды қызмет ешкімді де алаңдата қоймайды себебі кез келген мемлекеттің өмір сүруі үшін қаражаттың қажеттілігі өте маңызды нәрсе. Реттеуші қызмет әркімнің мейілін мемлекеттің немесе кәсіпкерлердің болсын, аса қызықтыратын мәселесі болып табылады. Баршамызға белгілі таразының екі жағы бар, біріншісі мемлекеттің қажеттілігінен туындаса, ал екіншісі еркін кәсікерлікті ұстанғандардың мүдделерінен шығады.
Тәжірибе жүзінен қарайтын болсақ, жергілікті салық комитеттері жеке тұлғалардың табысына қолданылатын шегерімдердің дұрыс және заңды болуын қадағалау үшін, кәсіпорындардан ай сайын әрбір қызметкердің жанұя мүшелерінің шынымен де табыс таппайтындығын айқындайтын құжаттарды талап ете алады. Шынында да ай сайын кез келген жанұяда қандай да бір өзгерістер болып жатуы әбден мүмкін.

Сонымен, егер жергілікті салық жүйесіндегі жеке тұлғаларға салынатын табыс салығына осндай өзгерістер енгізетін болсақ, табысы өте төменгі дәрежедегі азаматтарымызға едәуір көмек жасаған болар едік. Мұндай өзгерістен кейін жергілікті халық ешқандай зардап шекпейді керісінше, табысы орташа деңгейден жоғары болатын салық төлеушілердің жалақыларына қолданылатын шегерімдерді алып тастағанның арқасында жергілікті халықтың жағдайы жақсара түспек.
Қорыта айтқанда, жоғарыда аталған ұсыныстарды жүзеге асыру қиынға соқпайды, ал олардан түсетін экономикалық тиімділік айтарлықтай болары анық.
Бюджеттік шешімдер қабылдауды оңтайландыру сметаларды нөлдік негізде жасау және бюджеттерді жоспарлау, бағдарламалау (БЖБ) жүйесін пайдалану әдісі арқылы мүмкін.
Бюджеттерді нөлдік негізде жасау әдісі мынада: жыл сайын жаңа смета жасалынады, ал бюджеттік мекеме өзінің бағдарламасын толық негіздеуі және басымдықтарды анықтауы міндетті.
Бюджеттерді жоспарлау, бағдарламалау әдісі ұйымдық шаралар мен әр түрлі мекемелер арасында ресурстарды бөлудің қандай ұштастырылуы нәтижеліктің ең жақсы көрсеткіштеріне жетуге ең жоғары дәрежеде жәрдемдесетінін анықтау үшін бюджеттік бағдарламалардың өлшеуге еретін нәтижелерін қаржыландыру үшін пайдаланылады. Бұл әдісте шығыстардың нормалары пайдаланылуы мүмкін. Сөйтіп, жергілікті буындағы бюджет рәсімі тиімділік өлшеміне негізделуі мүмкін.

1.3 Жергілікті бюджет жобасын әзірлеу

Жергілікті бюджет жобасын әзірлеу үшін 2005 жылға арналған жергілікті бюджетті жобалау Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес жасалынған Қазақстан Республикасы Үкіметінің 21 маусым 2004 жылғы № 678 Қаулысымен бекітілген ережеге байланысты басшылыққа алына отырып жүргізіледі.
1. Жергілікті бюджеттің алдағы жылға жобасы жергілікті өкілді орган бекітетін өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспары, жергілікті атқарушы орган бекітетін тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің алдағы үш жылдық кезеңге арналған орта мерзімді жоспары мемлекеттік, салалық, өңірлік бағдарламалар, Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына елдегі ахуал және Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жыл сайынғы жолдауы, өткен және ағымдағы қаржы жылдарындағы жергілікті бюджеттің атқарудың нәтижелері, бюджеттік бағдарламаларды атқару тиімділігін бағалау бюджет жобасын әзірлеудің негізі болып табылады.
2. Жергілікті бюджет жобасын әзірлеу мынадай кезеңдерді қамтиды:
а)алдағы қаржы жылына арналған түсімдердің болжамды көрсеткіштерін айқындау;
б)ағымдағы бюджеттік бағдарламалар және бюджеттік даму бағдарламаларына арналған шығыстардың лимиттерін айқындау;
в)жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерді жасауы;
г)бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерін қарау;
д)мәслихаттың тиісті қаржы жылына арналған жергілікті бюджет туралы шешімінің жобасын әзірлеу.
3. Ауданның бюджетінің жобасын әзірлеуде. Жергілікті бюджетті жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы үш жылдық кезеңге белгіленген облыстық бюджеттен берілетін бюджеттік субвенциялардың, облыстық бюджет пен аудан бюджетінің арасында кірістерді бөлу нормативтерін ескере отырып, бюджет құрылымына сәйкес жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің болжамды көрсеткіштерін айқындап және оларды жергілікті бюджет комиссиясының қарауына жібереді.
Бюджет комиссиясы қаржы жылының 1 тамызына дейінгі мерзімде алдағы қаржы жылына аудан бюджетінің ұсынылған болжамды көрсеткіштерін қарайды және мақұлдайды.
4. Ағымдағы бюджеттік бағдарламаларына және даму бағдарламаларының бюджет шығыстарының лимиттерін айқындауда. Жергілікті бюджет шығыстарының лимиттерін жергілікті бюджетті жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы жергілікті бюджеттің болжамды көрсеткіштері, бюджет қаражатын жұмсаудың бағыттарын, жергілікті бюджет тапшылығына жол берілетін шектегі мөлшері және үш жылдық мерзімге белгіленген бюджеттік алымдар мен субвенциялардың көлемдері, сондай-ақ алдағы қаржы жылына арналған ауданның бюджеті түсімдерінің бюджет комиссиясы мақұлдаған болжамды көрсеткіштері негізінде қалыптастырады.
Жергілікті бюджетті жоспарлау жөніндегі уәкілетті органы:
-аудан бюджетінің ағымдағы бюджеттік бағдарламалар үшін бюджет шығыстарының лимиттерін;
-аудан бюджетінің бюджеттік даму бағдарламалары үшін жергілікті бюджет шығыстарының лимиттерін бюджет комиссиясының қарауына енгізеді.
Бюджет комиссиясы ағымдағы қаржы жылының 5 тамызына дейінгі мерзімде жергілікті бюджеттің ағымдағы бағдарламаларына және бюджеттік даму бағдарламаларына арналған шығыстардың лимиттерін қарайды және мақұлдайды.
Бюджет комиссиясы мақұлдаған жергілікті бюджеттің ағымдағы бағдарламалары үшін шығыстардың лимиттерін жергілікті бюджетті жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы үш жұмыс күні ішінде жергілікті бюджеттің бағдарламаларының әкімшілеріне және әкімдердің аппаратарына, ал бюджеттік даму бағдарламалары үшін шығыстардың лимиттерін бюджеттік инвестициялық жобаларды ipiктey үшін жергілікті бюджеттің экономикалық жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органына жеткізеді.
5. Жергілікті бюджет бағдарламалары әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерді жасауы және бюджеттік өтінімдерін қарауда. Жергілікті бюджеттік бағдарламаларының әкімшілері мен әкімдерінің аппараттары жергілікті бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органы белгілеген кестеге сәйкес ағымдағы жылдың 25 тамызынан кешіктірмей жергілікті қаржыны жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органына ұсынады. Бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің және әкімдер аппараттарыеың бюджеттік өтінімдері жөніндегі қорытындының нысанын жергілікті қаржыны жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы айқындайды. Уәкілетті органның бюджет жобасының қорытындысы ағымдағы жылдың 10 қыркүйегінен бастап бюджет комиссиясының қарауына енгізіледі. Бюджет комиссиясы жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің енгізілген өтінімдерін, бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органының қортындысын қарайды және ағымдағы жылдың 20 қыркүйегіне дейінгі мерзімде олар жөнінде шешім қабылдайды.
6. Tиісті қаржы жылына арналған жергілікті бюджет туралы мәслихаттың шешімі мен бюджет жобасын әзірлеу. Жергілікті бюджетті жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы бюджет комиссиясы қабылдаған шешімдер негізінде алдағы қаржы жылына арналған жергілікті бюджет жобасының түпкілікті нұсқасын жасайды және оны 1 қазанынан кeшiкпей бюджет комиссиясының қарауына енгізеді.

Аталған мекеме өз кезегінде:
1) Тиісті қаржы жылына арналған аудан бюджетіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы жергілікті атқарушы органның қаулысының жобасын әзірлеуге қатысады;
2) тиісті қаржы жылына арналған бюджеттің түсімдері мен оны қаржыландырудың жиынтық жоспарын бекітеді және оларға өзгерістер енгізеді;
3) бюджеттік бағдарламалардың әкімшілеріне немесе мемлекеттік мекемелерге қаржылық рұқсаттар береді;
4) мемлекеттік мекемелердің міндеттемелері бойынша төлемдерді жүзеге асырады;
5) бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органда мемлекеттік мекемелердің шоттарын ашу, жабу, және жүргізу тәртібін айқындайды;
6) бюджетке есепке алуды жүргізу тәртібін айқындайды;
7) есептілік жасаудың және табыс етудің тәртібін айқындайды, сонымен қатар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Сондықтан жоғарыда көрсетілген міндеттерді атқару барысында аудандық қаржы бөлімі мемлекеттік мекемесі Алматы облыстық қаржы басқармасының 27 желтоқсан 1999 жылғы бекіткен Райымбек аудандық қаржы бөлімі мемлекеттік мекемесінің ережесіне және облыстық әділет басқармасының заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куәліктері негізінде бюджеттің орындалуы барысын атқару міндеттері жүктелген.

2. ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІҢ КІРІСІ МЕН ШЫҒЫСЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ

2.1 Жергілікті бюджеттің кірістерін талдау

Жергілікті бюджеттің кірісін талдауда кірістерді сенімді және тұрақты нормативтік негізде қалыптастырылуы қажет. Индустриалды немесе аграрлы бағыттардағы аумақтардан табыстарды жаңа меңгеріліп жатқан аумақтарға аудару кезінде әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі әртүрлі облыстар, қалалар, аудандар топтар арасында да салықтық бөлулердің диференциясы болуы керек. Бұл республика экономикасының қаржылық экономикалық баланстың болуынан жергілікті орган және мемлекеттік бюджет қатынастарын ғылыми негізде нормативтік базаға ауыстыруға негізделген.
Жергілікті экономикалық-әлеуметтік және саяси жағынан одан әрі демократияландыруда жергілікті шаруашылықты басқаруда әкімшілік экономикалық механизімдердің алатын орыны бөлек Жергілікті шаруашылықты басқару аясына жегілікті бюджетті бекіту, жергілікті салықтарды белгілеу, сол белгіленген салықтардан жергілікті бюджетке кіріс кіргізу, жергілікті тұрғындарды әлеуметтік көмекпен қамсыздандыру жергілікті органның басты міндеті Жергілікті бюджеттің дербестік орын алуы мен және қаржы ресурстарын шешу құқығының берілуімен байланысты болуы керек бақылау жасау керек. Жергілікті қаражатты басқарудың тиімділігін көтеруде, бюджеттік менеджменттің маңызды элементі-бақылаудың мәні зор. Бюджеттік кодекске сәйкес қаржылық бақылаудың үш нысанасы белгіленеді-алдын-ала, ағымдағы, болашақтағы. Бюджеттің атқарылуын бақылау процедурасын құрастыруда, әрбір нысанды бақылау ерекшелігін есепке алу қажет.
Бюджеттің кірісі салық саясатын қоса бірыңғай әлеуметтік-экономикалық саясат арқылы іске асырылады Алайда жергілікті бюджет бірлігі бюджет жүйесін құрудың маңызды қағидаты болып отырған, оның жеке буындарының дербестігін жоққа шығармайды және әртүрлі деңгейдегі бюджеттердің арасындағы кірістері болудың, тұрақты нормативтерін орнынықтыру және бюджет жүйесін белгілеу арқылы құқығы қамтамасыз етіледі Салықтың әрбір орыны өз бюджетін жасайды, бекітеді және оны атқарады

Жергілікті бюджеттерден-түсетін түсімдер мен бюджет тапшылығын, профицитті пайдалану қаржыландыру есебіне қалыптасатын конститутция мен заңдармен және Қазақстан Республикасы Президентінің және Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілері мен жүктелген міндеттерді жүзеге асыру үшін, жергілікті атқарушы органдар белгілейтін жергілікті бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған тиісті мәслихаттың шешімімен бекітеді.
Әкімшілік аймақтық бөліністердің ақша қорлары болып табылады. Жергілікті атқарушы органдар тиісті әкімшілік аймақтар бөліністерін бюджеттің бірыңғай әзірлеп дербес атқарады-жергілікті атқарушы органдар тиісті қаржы жылына арналған бюджетті және өткен қаржы жылына тиісті бюджеттердің атқарылуы туралы қарап есепті бекітеді. Облыстық өкілді органдар, облыстық бюджетпен аудандық қалалардың бюджеттері арасында кірістерді бөлудің тұрақты нормативтерін және облыстық, аудандық, аудандық қалалардың бюджеттеріне берілетін сувенцияларынан берілетін бюджетаралық алымдардың мерзімді мөлшерлерін бекітеді. Жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілердің тізбесін жергілікті өкілді органдар бекітетін әкімшілік аумақтық көріністі басқару схемасына сәйкес жергілікті атқарушы органдар айқындайды.
Жергілікті бюджетке түсетін түсімдерді осы айтылған Райымбек ауданы бюджетінің 3-жылғы орындалуы жәйлі есебінде кестедегі салықтық түсімдеріне талдау жасаймын. Қаржыландыру көзі: Райымбек ауданы бюджеттері кірістерінің негізін аумақтағы шаруашылық жүргізуші субъектілері мен халықтың салықтық түсімдері құрап отыр (2. кестені қараңыз).

Кесте 2.
Райымбек ауданы бюджетіне түсетін кіріс көздерінің жалпылама түрде топталуы*.
мың теңге
№ Мазмұны Нақты бюджеттің орындалуы %-дық есебімен орындалуы
2009ж 2010ж 2011ж 2009ж 2010ж
2011ж 2011ж
1 Түсімдердің барлығы 602802 683376 842140 139,7 123,2
Оның ішінде
2 Ауданның өз кірісі 191276 205411 218381 114,1 106,3
3 Алынған ресми трансферттер 411526 477965 623759 151,5 130,5
4 Бос қалдық қаржысы 8325 3307 10633 127,7 321,5
Ақпарат көзі: Райымбек ауданының 2009-2011жылдардағы нақты орындалу бюджетінің кіріс көздерінен алынған жалпы мәліметтер.

Райымбек ауданы бюджетінің 2009-2011 жылдардағы кірісі анықталған кассалық атқарылуымен салыстырғанда 139,7%-ға орындалды, 2010 жылды салыстырғанда 123,2%-ға орындалды немесе 842140,0 мың теңге болды. Ауданның өз кірісі нақтыланған бюджетпен 2009-2011 жылмен салыстырғанда 114,1%-ға орындалды немесе 27105,0 мың теңге артық түсті, ал 2010-2011 салыстырғанда 106,3%-ға орындалды немесе 12970,0 мың теңге артық түсті. 3-жыл ішіндегі нақтыланған бюджет жоспарына жыл басындағы бос қалдық қаржысы есебінен қосымша 2009 жылы 8325,0 мың теңге, 2010 жылы 3397,0 мың теңге, 2011 жылы 10633,0 мың теңге кірістері және шығыстары жағына қаржы қарастырылып бюджеттің орындалуына өзгерістер жасалынды. Райымбек ауданының бюджеті жылдан, жылға артып келеді. Осылайша ауданның бюджеті арта берсе, халықтың әл ауқаты жақсара түспек. Райымбек ауданының бюджетіне түскен кіріс көзінің динамикалық топталу көрсеткіштері төменгідей.
Райымбек ауданы бюджетінің кіріс көрсеткіштері*

Ақпарат көзі: Райымбек ауданы бюджетіне түскен 2009-2011 жылдардағы кіріс көздерінің жалпылама түрде топталуынан алынған динамикалық көрсеткіш.

1 сурет

Райымбек ауданы бюджетінің кірісі жағынан жекеленген салық түсімдері бойынша орындалуы төмендегі кесте бойынша анықталады.

Кесте 3.
Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы салыстырғандағы бюджетінің нақты орындалуы*
Кірістер Нақты түсімнің орындалуы %-дық есебімен орындалуы
2009 2010 2011 2009 ж 2011 ж 2010 ж 2011ж
1 Кірістерге салынатын табыс салығы 35815 37293 41586 116,1 111,5
2 Әлеуметтік салық 111236 125684 135328 121,6 107,6
3 Мүлік салығы 6089 7014 6796 111,6 96,9
4 Жер салығы 5824 5211 5829 100 111,8
5 Көлік құралдарына салынатын салық 7790 8042 8851 113,6 110
6 Біріңғай жер салығы 3886 3875 4152 106,5 106,9
7 Тауарларға, жұмыстарға және қызметтер көрсетуге салынатын салық 14269 9576 4375 30,6 45,6
8 Мемлекеттік баж салығы 3403 4504 6097 179,1 135,3
9 Салыққа жатпайтын түсімдер 2770 3683 4234 152,8 114,9
10 Капиталмен жасалған операциялардан алынатын кірістер 194 529 1143 589,1 216
11 Алынған ресми трансферттер 411526 477965 623759 151,5 130,5
12 Бос қалдық қаржысы 8325 3307 10633 127,7 321,5
13 Жиынтығы 602802 683376 842140 139,7 123,2
мың теңге
Ақпарат көзі: Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы қаржы мекемесіне түскен салықтық түсімдерден алынған мәлімет.
Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы нақты орындалған бюджеттің динамикалық өсу көрсеткіші төмендегідей.

Райымбек ауданы бюджетінің түсім көрсеткіштері*

Ақпарат көзі:Райымбек ауданының салықтық мәліметтерінен алынған.

2сурет

Кірістерге салынатын табыс салығы бойынша. Жалпы сипаттағы жергілікті қызметкерлерден салынатын табыс салығы қаралған салық 2009-2011жылдардың түсімімен нақты орындалуымен салыстырғанда 116,1%-ға орындалды. Бұл салық бойынша 2009-ші жылы нақты бюджет 35815 мың теңге болса, 2011 жылы 4158 мың теңге болды немесе 5771,0 мың теңгеге көбейген, ал 2010-2011 жылмен салыстырғанда 111,5%-ға орындалды. 2010 жылы нақты бюджет 37292 мың теңге болса, 2011 жылы 41586 мың теңге болды немесе 4294,0 мың теңгеге көбейген. 2009-2011 жылдардағы Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалардан алынатын жеке табыс салығы 2009 жылы 1767мың теңге, 2010 жылы 2421 мың теңге, 2011 жылы 3168 мың теңге; Қызметін біржолғы талон бойынша жүзеге асыратын жеке тұлғалардан алынатын жеке табыс салығы; 2009 жылы 1110 мың теңге, 2010 жылы 1274 мың теңге, 2011 жылы 1376 мың теңге; Төлем көзінен ұсталынатын жеке табыс салығы; 2009 жылы 32938 мың теңге, 2010 жылы 33598 мың теңге, 2011 жылы 37051 мың теңге.
Әлеуметтік салық. Бұл салықтан түскен түсім 2009 жылы 111236 мың теңге түссе, 2011 жылы 135328 мың теңгеге орындалып 121,6%-ға артқан немесе 24092,0 мың теңгеге көбейген, ал 2010 жылы 125684 мың теңге 2011жылмен салыстырғанда 107,6%-ға артқан немесе 9644,0 мың теңгеге көбейген. Бұл салық бұрынғы әлеуметтік сақтандыру қорына, әлеуметтік қамтамасыз ету қорына енгізілген.
Мүлікке салынатын салықтар. Салықтан алынатын алым 2009 жылы 6089 мың теңге түссе, 2011 жылы 6796 мың теңгеге орындалып 111,6%-ға артқан, 2010жылы 7014 мың теңге 2011 жылмен салыстырғанда 96,9%-ға көбейген. Заңды тұлғалардың және жеке кәсіпкерлердің мүлкіне салынатын салықтар 2009жылы 3819 мың теңге, 2010 жылы 4309 мың теңге, 2011 жылы 3965 мың теңге; Жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салықтар 2009 жылы 2270 мың теңге, 2003 жылы 2705 мың теңге, 2011 жылы 2831 мың теңге.
Жерге салынған салықтардан алынған алым 2009 жылы 5824 мың теңге түссе, 2011жылы 5829 мың теңге орындалып 100%-ға артқан, 2010 жылы 5211 мың теңге түссе 2011 жылмен салыстырғанда 111,8%-ға көбейген. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге жеке тұлғалардан алынатын жер салығы 2009 жылы 1427 мың теңге, 2010 жылы 156 мың теңге, 2011 жылы 166 мың теңге, Елді мекендер жерлеріне жеке тұлғалардан алынатын жер салығы 2009 жылы 4024 мың теңге, 2010 жылы 3943 мың теңге, 2011 жылы 3847 мың теңге, Өнеркәсіп көлік байланыс қорғаныс жеріне және ауыл шаруашылығына арналмаған өзге де жерге салынатын жер салығы 2009 жылы 320 мың теңге, 2010 жылы 82 мың теңге, 2011 жылы 321 мың теңге, Орман қорының жерлеріне салынатын жер салығы 2009 жылы 53 мың теңге, 2010 жылы 13 мың теңге, 2011 жылы 6 мың теңге, Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге заңды тұлғалардан жеке кәсіпкерлерден жеке натариустар мен адвокаттардан алынатын жер салығы 2010 жылы 699 мың теңге, 2011 жылы 1096 мың теңге, Елді мекендер жерлеріне заңды тұлғалардан жеке кәсіпкерлерден жеке нотариустар мен адвокаттардан алынатын жер салығы 2010 жылы 318 мың теңге, 2011 жылы 366,0 мың теңге.
Көлік құралдарынан түскен түсім 2009жылы 7790 мың теңге түссе, 2011 жылы 8851 мың теңгеге орындалып 113,6%-ға артқан, 2010 жылы 8042 мың теңге түссе 2011 жылмен салыстырғанда 110%-ға көбейген. Заңды тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салық 2009 жылы 2152 мың теңге, 2010 жылы 1162 мың теңге, 2011 жылы 1011 мың теңге: Жеке тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салық 2009 жылы 5638 мың теңге, 2010 жылы 6880 мың теңге, 2011 жылы 7840 мың тнңге.
Бірыңғай жер салығынан түскен түсім 2009жылы 3886 мың теңге түссе, 2011 жылы 4142 мың теңгеге орындалып 106,6%-ға артқан немесе 256,0 мың теңгеге көбейген, ал 2010 жылы 3875 мың теңге түссе 2011 жылмен салыстырғанда 106,8%-ға артқан немесе 267,0 мың теңгеге көбейген.
Тауарларға, жұмыстарға және қызметтер көрсетуге салынатын ішкі салықтар. Бұл салықтан бюджетке түсетін түсімі 2009 жылы 14269 мың теңге түссе, 2011 жылы 4375 мың теңгеге орындалып 30,6%-ға артқан, 2010 жылы 9576 мың теңге түссе, 2011 жылмен салыстырғанда 45,6%-ға көбейген.
Мемлекеттік баждан түскен түсім 2009 жылы 3403 мың теңге түссе, 2011 жылы 6097 мың теңгеге орындалып 179,1%-ға артқан, 2010 жылы 4504 мың теңге түссе, 2011 жылмен салыстырғанда 135,3%-ға көбейген. Оның ішіне кіретіндер; Сотқа берілетін талап арыздардан, ерекше өндірістегі істер бойынша арыздардан, жүгіну шағымдарынан, атқару парағының көшірмесін беру туралы мәселе бойынша сот анықтамасына жеке шағымдардан сот бұйрығын шығару туралы арыздан алатын алым 2009 жылы 333 мың теңге алынса, 2010 жылы 408 мың теңге алынса, 2011 жылы 1132 мың теңге алынған. Нотариаттық іс-қймылдар жасағаны үшін, сондай-ақ нотариат куәландырған құжаттар көшірмелерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж 2009 жылы 468 мың теңге алынса, 2010 жылы 99 мың теңге алынса, 2011 жылы 98 мың теңге алынған. Шетелге баруға және Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттерден адамдарды шығаруға құқық беретін құжаттарды рәсімдегені үшін, сондай-ақ осы құжаттарға өзгерістер енгізгені үшін алынатын мемлекеттік баж; 2009 жылы 1087 мың теңге алынса, 2010 жылы 910 мың теңге алынса, 2011 жылы 917 мың теңге алынған. Қазақстан Республикасындағы тұрғылықты жерін тіркегені үшін, азаматтық қаруды тіркегені үшін, азаматтардың паспорттары мен және куәліктерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж; 2009 жылы 1514 мың теңге алынса, 2010 жылы 1912 мың теңге алынса, 2011 жылы 2207мың теңге алынды. Мемлекеттік тіркеу нөмірі белгілерін бергені үшін, жүргізуші куәліктерін бергені үшін, көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куәліктер бергені үшін, қаруды және оның оқтарын сатуға немесе сақтаумен алып жүруге тасмалдауға, әкелуге және әкетуге рұқсат бергені үшін мемлекеттік баж; 2009 жылы 1мың теңге алынса, 2010 жылы 1175 мың теңге алынса, 2011 жылы 1743 мың теңге алынған.

2.2 Жергілікті бюджеттің шығыстарын талдау

Жергілікті бюджеттік шығындар түсінігі-жергілікті тұрғындардың талаптарын қанағаттандырумен байланысты материалдық игілік пен қызметтерді сатып алуға кететін шығындарды білдіреді. Қаржыларды шығындау саясатының негізгі міндеті жиынтық сұранымға әсер ету болып табылады. Ауданның нақты шығыстар жиыны шығыс бағдарламасының пакеті терминімен жүзеге асырылуы тиіс, барлық шығыстар бағдарламасының пакеттерін оларды орндауға кеткен шығын есебімен жөнлтуі керек, сол не басқа шығыстар бағдарламасын орындауға кеткен шығындар есебінен, барлық экономикалық шығындар бабының есбімен жасау керек-еңбек ақы, коммуналды төлемдер, сатып алынған жабдықтар, материалдар және т.б. Шығыс бағдарламасының орындалуын бақылау, орталықтандырылмаған болу керек және жалпы шығынның орындалуын қадағалауды енгізуге болады. Кеткен шығынды және одан алынған салықты талдау керек. Шығынды жұмсау мақсатын қалыптастыру өткен жылмен салыстырып нақты кірісті анықтау керек.
Шығыстар ергілікті борышқа қызмет көрсету жөніндегі бюджеттен жұмсалынатын барлық шығындарды қамтиды. Жергілікті бюджеттік қаражаттарды бюджетте көрсетілген шығындардың көлеміне және бағытына сай шығындану керек. Бюджеттік қаражаттардың шығындардың бағыттары мен табыс көздерінің тәртіпке келтіруі бюджеттің құрлыуымен орындалуын міндетті шарты. Жергілікті шығындарды жергілікті ақшалай қаражат бөлу мен оны пайдалану барысында пайда болатын экономикалық қарым–қатынастар.
Бюджеттің шығысы-экономиканы, қоғамдық-мәдени бағдарламаны, қорғанысты, басқаруды, мақсатты бағдарламаны қаржыландыру.
Қаржыландыру жүйесін ұйымдастыруда екі прицип бар:
1) Демократиалық орталықтандыру, әкімшілдік-әміршілдік жүйеге тән ( КСРО және Шығыс Европа елдері ).Ол төмегі сатыдағы қаржы меке-мелеріне қаржы органдрының дерективті нұсқауларын орындауға міндеттелген.
2) Қазыналық (фискалдық-қазына) федерализм. Бұл нарықтық экономикасы дамыған елдерде бекітілген. Осы принцип мәні: жергілікті бюджет өзінің табысы мен шығысымен мемлекеттік бюджетке кірмейді. Жергілікті орган өзінің бюджетінен қоғам тәртібін сақтауды, мектептерді, емханаларды және тағы басқаларды қаржыландыруы тиіс.
Әлеуметтік қамсыздандыру иесі-Республикалық деңгейде, жергілікті деңгейде және шаруашылық білім деңгейінде қалыптасады. Республикалық деңгей-осы қоғамның барлық қатысушыларына әлеуметтік кепілдікпен қамсыздандыру және оны бақылау. Оған келесі табыс деңгейлерінің кепілдемелерін қосамыз.
-минималды айлық жалақы, қызметкерлердің еңбекақы мөлшерлері, зейнетақы және тағы да басқаларды.
Жергілікті деңгейде-әлеуметтік мәдениеттік және демографиялық ерекшеліктерді есепке ала отырып, әлеуметтік қорғау жүйесін қамтамасыз ету.
Еңбекші топтың деңгейі-мекеменің өзіндік қорлары, зейнетақы және әлеуметтік кепілдемелермен жеңілдіктер есебінен қалыптастыруды негіздейді. әлеуметтік қамсыздандыру шығындарының қаржыландыру көздеріне мыналар еіреді;
-бюджеттік зейнетақы қорының құралдарынан;
-әлеуметтік сақтандыру қорынан;
-қайрымдылық қорлары және тағы басқа да қорлардан.
-Еңбек ету қабілетінен және асыраушысынан айырылу жағдайында әлеуметтік қорғауға мынандай құрлымдарды енгізуді уүзейді:
1) Барлық азаматтарға бюджет қаражаты есебінен бірдей деңгейдегі жәрдемақы беру.
2) Ресми жұмыс істейтін қызметкерлерге міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен зейекткерлік жасына жеткен немесе сақтандыру төлемдерін беруге негіз болған жағдаяттар тоқтатылғанға дейін қосымша төлемдер беру.
3) Еңбек міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғаның және кәсіби аурадың салдарынан еңбек қаблетінен айырған және асыраушысынан айырылған жағдайда сақтандыру ұйымынан төлем беру түрінде оны зейнеткерлік жасқа толғанға немесе сақтандыру төлемдерін беруге негіз болған кейін жағдаяттар тоқтатылғанға дейін қосымша қоғау көзделеді.
Жұмысшысынан айырылу жағдайларында азаматтарды әлеуметтік қорғауда екі деңгейлі құрлым қарастырылады.
1) Біріші деңгей: жергілікті бюджеттер есебінен барлық жұмыссыз азаматқа жұмысқа орналасуға, кәсіби қайта даярлауға көмек көрсету, қоғамдық жұмыстар беру жолымен әлеуметтік қорғау.
2) Екінші деңгей: ресми жұмыс істейтін еңбеккерлерге міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен белгілі бір мерзім ішінде төлем ақы беру.
Қайтарған кездегі әлеуметтік қорғау ынтымақтастықты зейнет ақы жүйесінің өлшемдері жетілдіретін блады. Зейнетақы төлемдерінің мөлшері арттырылған кезде зейнеткерлікке шығу кезеңі ескеріледі. Ынтымақтастықты жүйеден төленетін зейнет ақы мөлшері тұтну бағаларының өсуі және зейнетақы мен қамсыздандыру туралы заңнамада белгіленген төлемдер бойынша шектеулер ескеріле отырып, өсірілетін болады.

Райымбек ауданы бюджетінің 2009–2011 ші жылдардағы шығысы анықталған нақты орындалуы мен салыстырғанда 143,4%-ға орындалды, 2010–шы жылмен салыстырғанда 124,1%-ға орындалды немесе 852773,0 мың теңге шығысы болды. Бюджеттің шыққан шығыс көзінің топталуы төмендегідей.
Кесте 4.
Райымбек ауданы бюджетінің шыққан шығыстарының жалпылама түрде орындалуы*.
мың теңге
№ Мазмұны Нақты бюджеттің орындалуы %-дық есебімен орындалуы
2009 2010 2011 2009 2010
2011 2011
1 Шығыстардың барлығы 594477 686682 852773 143,4 124,1
Оның ішінде
2 Ауданның өз шығысы 594477 686682 852773 143,4 124,1
3 Басқадай шығыстар 6183 16628 13558 219,2 81,5
Ақпарат көзі:Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы жалпылама түрде шыққан шығысының орындалуынан алынған мәлімет.

Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы динамикалық шығыс көрсеткіштері төмендегідей.

Райымбек ауданы бюджетінің шығыс көрсеткіштері*


Ақпарат көзң: Райымбек ауданының 2009-2011жылдарды салыстырғандағы бюджетінің жалпылама шығысынан алынған мәлімет.

3 сурет

Райымбек ауданның өз шығысы нақты орындалуын 2009-2011 жылдармен салыстырғанда 143,4%-ға орындалды немесе 258296,0 мың теңге шығыс шықты, ал 2010-2011 жылдармен салыстырғанда 124,1%-ға орындалды немесе 166091,0 мың теңге артық шығысы орындалды. 3–жыл ішіндегі басқадай шығыстары 2009-2011 жылмен салыстырғанда 219,2%-ыз болса, 2010-2011 жылмен салыстырғанда 81,1%-ыз орындалуына өзгерістер жасалынды. Аудан бюджетінің шығысы жағынан жекелеген шығыстар бойынша орындалуы төменгі 5-ші кесте бойынша анықталады.

Кесте 5.
Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы бюджетін салыстырғандағы нақты шығысының орындалуы*.
мың теңге
№ Шығыстар Нақты шығыстың орындалуы %-дық есебімен орындалуы
2009 2010 2011 2009 2010
1 Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызмет үшін 44477 45994 95452 214,6 207,5
2 Қорғаныс 200 400 422 211 105,5
3 Білім беру саласы үшін 474703 541806 702997 148 129,7
4 Денсаулық сақтау саласы үшін 39027 49759 0 0 0
5 Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік көмек 6728 6646 11021 163,8 165,8
6 Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы 12997 15746 12346 94,9 78,4
7 Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңестік 5831 5941 10002 171,5 168,3
8 Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау 4331 3762 6975 161 185,4
9 Басқадай білім беру, мәдениет, спорт және әкім апаратын, экономика органдары мен тұрғын үй-коммуналдық атқарушы органдарын қаржыландыру және жергілікті атқарушы органның резервтік қоры 6183 16628 13558 219,2 81,5
10 Жиынтығы 594477 686682 852773 143,4 124,1
Ақпарат көзі: Райымбек ауданы бюджетінң 2009-2011 жылдардағы нақты шығыстарынан алынған млімет.

Райымбек ауданының 2009-2011 жылдардағы бюджетін салыстырғандағы нақты динамикалық шығыс көрсеткіштері төмендегідей болып табылады.

Райымбек ауданы бюджетінің нақты шығыс көрсеткіштері*


Ақпарат көзі: Райымбек ауданы бюджетінің шығыстарынан алынған мәлімет.

1 cурет

Басқару аппараты саласы бойынша. Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметкерлерді қаржыландыруға қаралған қаржы анықталған нақты орындалуымен салыстырғанда 214,6%-ға орындалды. Бұл топ бойынша нақты бюджеттің орындалуы 2009 жылы 44477,0 мың теңге болса, 2011 жылы 95452,0 мың теңге болды немесе 50975,0 мың теңгеге көбейген. Себебі қосымша қосылған қаржы аудандық маслихаттың шешімімен: № 31-111 нші 2009жылы 1896,0 мың теңге, 2010жылы 1767,0 мың теңге, 2004 жылы 3537,0 мың теңге ауданның бос қалдық қаржы есебінен бөлінсе, № 34-128 нші 2009 жылы 1227,0 мың теңге, 2010 жылы 95,0 мың теңге, 2011 жылы 285,0 мың теңге әкім аппаратының қаржысы есебінен тұрғын-үй коммуналды атқарушы органына ауыстырылды және 2009 жылы 117,0 мың теңге, 2010 жылы 587,0 мың теңге, 2011 жылы 1073,0 мың теңге әкім аппаратының, № 111-121 ерекшеліктеріне қосымша қаржы бос қалдық есебінен сонымен қатар маслихаттың № 2-1 шешімімен бос қалдық қаржысынан 2009 жылы 260,0 мың теңге, 2010 жылы 150,0 мың теңге, 2011 жылы 100,0 мың теңге маслихат аппаратына, 2009 жылы 1628,0 мың теңге, 2010 жылы 2806,0 мың теңге, 2011 жылы 3740,0 мың теңге әкім аппаратына коммуналды және электр энергиясы үшін төлем ақылардың қарызымен есептеу мақсатына бөлінді. № 411 ерекшелік бойынша 2009 жылы 1896,0 мың теңге,2010 жылы 1767,0 мың теңге, 2011 жылы 4797,0 мың теңге қаржы әкім аппаратының материалды–техникалық базасын нығайтуға бөлінді. Осы топтағы мекемелерге тоқтала кетсек.


ҚОРЫТЫНДЫ

Қорыта айтқанда, жергілікті бюджеттің тірнектеп жүріп тиындап жинаған кірісін, бюджеттің қаржысын теңгелеп шашудағы шығысын дұрыс бағытта жұмсап, оны дұрыс қадағаласақ, иненің жасуындай болса да осы реттілікті алдағы уақытта сабақтауға да болады және жұмыстың да, халықтың да ортақ қазнасы-бюджеттің де берекесі артары сөзсіз. Сондықтан да бюджетті-халықтың ортақ қазынасы дейтінім. Олай болса “Бал шайқаған бармағын жалайды” демей, жергілікті бюджеттің мейлі кіріс жағы болсын, мейлі шығыс жағы болсын, жергілікті бюджетті жетілдіру керек емес пе?
Осы жұмысымның тақырыбына байланысты көретініміз-Райымбек ауданы бюджеттерінің кірісі бірыңғай сыңар жақты кіріс көздері. Сол табыс кіріс жолындағы жұмсалынған шығындар, алынған ресми трансферттер екінші тараудағы талдау да ауданның кірісі мен шығысы нақты талданып көрсетілген. Билікті орталық пен жергілікті аймақтарға жіктеу мәселесінің қоғамымызда талқыланып жатқанына біршама уақыт өтті. Осы екі деңгей арасындағы мәселелердің шешілу барысы жаргілікті шаруашылықтың тағдырына тікелей қатысы бар. Орталықтанған биліктің бір бөлігін алу үрдісін әрі қарай жеткізудегі тағы бір кезең жергілікті басқару органдарының жаңа жүйеге қатысты құқықтық базасын айқындау. Басқаша айтқанда, «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы» және «Жергілікті өзін-өзі басқару туралы» заңдарының қабылдануы. Біріншісі қабылданып күшіне еніп, оған өзгертулер мен толықтыруларда енгізіліп жатыр. Ондағы мақсат заңды жақсартуды жетілдіре беру деп ойлаймын. Екіншісіне ауылдан бастап облысқа дейін жергілікті жерлердің құзреті, оның ішінде жергілікті бюджеттер туралы нормалар енгізілді. Қазақстанда донор облыстармен бірге өздерінің әлеуметтік-экономикалық дамуларына байланысты республикалық бюджеттен сувенция алынатын облыстар да аз емес. Олардың бүгінде әл-ауқаты өзін-өзі қамтамасыз етуге толыққанды жетті деп айта алмаймын. Республикалық бюджеттен сувенция алатын облыстар жылдан жылға көбеймесе, азайып отырған жоқ. Оның біреуі Райымбек ауданы оны екінші тараудан көре аласыз.
Райымбек ауданы бюджетінің нақты атқарылуына кешенді талдау нәтижелері бойынша бюджеттің кірісі мен шығысын теориялық негізі бірінші тарау да қарастырылып, екінші тарауда толығымен талдау жасалынып және динамикалық көрсеткіші көрсетілген, ал үшінші тарау да бюджет тапшылығы мен жетілдіру жолдары да қарастырылған.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының 2001 жылдың 12 тамызында қабылданған, 2002 жылдың 1 қаңтарыдан бастап күшіне енген № 209-11 «Салықтар мен басқада міндетті бюджеттік туралы» Салық кодексі.
2. Қазақстан Республикасының Үкіметінің 2004 жылдың 21 маусымынан бастап күшіне енген № 678 қаулысы мен бекітілген «Бюджет кодексі».
3. Аблязов М. Отсутствие бюджетной политику у правительства привело государственные финансы в состояние инфаркта // Панорама. № 37, 97.
4. Сұңғат Әліпбай, Қаржысыз билік қауқарсыз “Егемен Қазақстан” № 68 (24926) 8-сәуір 2005.
5. Ж. Сапарәлиев, Жаңа бюджет жылының жаңалығы көп «Қаржы Қаражат» журналы № 3, 1999.
6. М. Нұрғалиев, Қаржы жинауға-қарқымды қимыл «Қаржы Қаражат» журналы № 1, 2000.
7. С. Мыңбаев, Қазақстан Республикасының Заңы 1999 жылға арналған Республикалық бюджет туралы «Қаржы Қаражат» № 1, 1999.

Категория: Экономика | Добавил: (25.03.2012)
Просмотров: 4283 | Комментарии: 1

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]